Bu yazı, psikozu klasik psikiyatrik yaklaşımdan farklı bir perspektifle ele almayı amaçlamaktadır. Psikozun anlaşılması için Freud’un kuramsal çerçevesinden hareket edilmekte ve Lacan’ın katkılarıyla bu çerçeve genişletilmektedir.
Psikiyatride psikoz; halüsinasyonlar, hezeyanlar, gerçeklikten kopuş, düzensiz konuşma ve davranışlar, negatif belirtiler ve katatonik durumlar üzerinden tanımlanır. Bu yaklaşım, kişinin gerçeklikle bağının zayıflaması ve bedensel bütünlüğünün dağılmasıyla ortaya çıkan belirtilerin yatıştırılmasına odaklanır. Bu bakış açısı, belirli bir ihtiyacın ürünü olarak önemli bir yer tutar; ancak psikanalitik yaklaşım, psikozu farklı bir düzlemde ele alır.
Freud, çalışmalarında ağırlıklı olarak nevroz üzerine yoğunlaşmış, ruhsal belirtilerin kökenine dair ayrımlar geliştirmiştir. Psikoz alanına ise Schreber vakası üzerinden yönelmiştir. Freud’a göre Schreber’de görülen hezeyanlar, yalnızca bir hastalık belirtisi değil, aynı zamanda bir onarım ve iyileşme girişimidir. Bu bakış, psikozdaki semptomların birincil değil, ikincil olduğunu; yani öznenin yaşadığı yapısal duruma verdiği yanıtlar olarak ortaya çıktığını ileri sürer.
Lacan da benzer biçimde, psikozda görülen semptomları öznenin kendini düzenleme çabaları olarak ele alır. Ona göre mesele, gerçekliğin kaybı değil, öznenin gösteren düzeniyle kurduğu ilişkinin niteliğidir. Lacan’ın yaklaşımında “gerçeklik”, dış dünyada hazır bulunan nesnel bir yapı değil; dil ve yasa tarafından örülmüş simgesel bir düzendir.
Nevrotik özne için dilin kuralları işler durumdadır. Bu sayede anlamlar sabitlenir ve ortak bir gerçeklik deneyimi mümkün olur. Psikotik özne için ise bu simgesel yapı tam anlamıyla kurulamaz. Bu durumda kaybedilen şey gerçekliğin kendisi değil, gerçekliği tutarlı kılan dilsel örgütlenmedir.
Lacan’a göre psikozun temelinde, simgesel düzenin kurucu unsuru olan “Babanın-Adı” göstereninin men edilmesi yer alır. Bu gösterenin simgesel düzene dahil olmaması, gösterenler zincirinde bir kopukluk yaratır. Böylece kelimeler ile anlamlar arasındaki bağ zayıflar. Psikotik özne dilin dışında değildir; ancak dilin düzenleyici yasasına tabi olmadan, onun içinde farklı bir konumda yer alır. Bu durum, öznenin dili kullanmasından çok, dil tarafından kuşatılmış gibi deneyimlemesine yol açar.
Psikozun kendine özgü bir mantığı vardır. Simgesel düzenin koruyucu işlevi zayıfladığında, simgelenemeyen “Gerçek” doğrudan öznenin deneyimine dahil olur. Halüsinasyonlar ve hezeyanlar, bu boşluğu doldurmaya yönelik girişimler olarak ortaya çıkar. Örneğin bir “ses”, nevrotik özne için iletişimin bir parçasıyken, psikotik özne için dışarıdan gelen ve bedeni etkileyen bir gerçeklik deneyimine dönüşebilir.
Bu bağlamda psikotik özne, dünyayı “yanlış” algılayan biri olarak değil; ortak simgesel düzenin dışında, kendine özgü bir anlamlandırma sistemi içinde deneyimleyen biri olarak ele alınır. Bu durum bir eksiklikten ziyade, dil içinde farklı bir yapılanma biçimine işaret eder.
Lacan’ın kuramında öznenin kuruluşu, ayna evresiyle açıklanır. Bebek, yaşamın ilk dönemlerinde bedensel ve ruhsal açıdan parçalı bir deneyim içindedir. Yaklaşık altıncı ve on sekizinci aylar arasında, aynadaki yansımasıyla karşılaşmasıyla birlikte kendisini bütünlüklü bir imge olarak algılamaya başlar. Bu süreç, benlik oluşumunun temelini oluşturur.
Ayna evresinde çocuk, dışarıda gördüğü bu bütünlüklü imgeyle özdeşleşir ve “İdeal-Ego”yu kurar. Ancak bu özdeşleşme aynı zamanda bir yabancılaşmayı da içerir; çünkü özne kendisini dışsal bir imge üzerinden kurar. Bu nedenle benlik, baştan itibaren bir başkalık ilişkisi içinde şekillenir.
Psikozda bu süreçte simgeselleşmeye dair aksaklıklar ortaya çıkar. Özne, kendisini dil içinde konumlandıracak temel gösterenlerden yoksun kaldığında, kimliğini kurmakta zorlanır. Bu durumda özne, kendi varlığını çoğunlukla annenin bakışı üzerinden deneyimler.
Sağlıklı bir gelişimde annenin arzusu, çocuğun ötesine yönelir ve simgesel bir üçüncü terim olarak “Babanın-Adı” devreye girer. Bu işlev, anne ile çocuk arasına mesafe koyarak çocuğun dil ve yasa alanına dahil olmasını sağlar. Psikozda bu aracılık eksik kaldığında, çocuk annenin sınırsız arzusu içinde sıkışabilir.
Bu durum, öznenin kendisini simgesel düzlemde temsil edecek bir konum bulamamasına yol açar. Dünya, anlamlandırılabilir bir yapı olmaktan çıkar ve özne için kontrolsüz bir gerçeklik deneyimine dönüşebilir. Klinik yaklaşım, bu noktada özneye bir “simgesel dayanak” kazandırmayı hedefler.
Lacan, öznenin deneyimini üç düzlem üzerinden açıklar: Simgesel, İmgesel ve Gerçek. Simgesel alan dil ve yasayı; İmgesel alan benlik imgelerini; Gerçek ise simgelenemeyen, dile getirilemeyen boyutu ifade eder. Psikozda bu üç alan arasındaki bağlanma biçimi farklılaşır; özellikle simgesel düzenin sabitleyici işlevi zayıflar.
Ödipal süreç, öznenin gelişiminde kritik bir eşik oluşturur. Bu süreçte baba işlevi, anne-çocuk ilişkisine sınır getirir ve arzuyu düzenler. Böylece çocuk, kendisini daha geniş bir toplumsal ve dilsel yapı içinde konumlandırabilir. Psikozda bu işlevin eksikliği, anlamın dağılmasına ve öznenin kırılgan bir yapı içinde kalmasına neden olur.
Freud ve Lacan, nevroz ile psikoz arasındaki ayrımı savunma mekanizmaları üzerinden açıklar. Nevrozda bastırma temel mekanizmayken, psikozda “men etme” söz konusudur. Men etme, belirli bir içeriğin bastırılması değil, simgesel düzene hiç dahil edilmemiş olmasıdır. Bu durum, yapıda bir boşluk yaratır.
Lacan’ın ifadesiyle, “Simgesel olandan men edilen şey, Gerçek’te geri döner.” Bu nedenle dil içinde yer bulamayan içerikler, halüsinasyonlar ya da hezeyanlar şeklinde geri dönebilir. Bu belirtiler bir yıkım değil, öznenin anlam üretme çabasının parçalarıdır.
Hezeyan, çoğu zaman düşünüldüğünün aksine, anlamın çöküşü değil; onu yeniden kurma girişimidir. Öznenin, simgesel düzenin eksik olduğu noktada kendi anlam sistemini üretme çabasıdır. Schreber vakasında görüldüğü gibi, özne kapsamlı bir sistem kurarak dağılmayı engellemeye çalışır.
Sonuç olarak psikoz, anlamın tamamen yok olduğu bir durum değil; anlam üretiminin farklı bir yoludur. Bu yapı içinde temel mesele, öznenin Öteki ile kurduğu ilişkinin nasıl örgütlendiği, bedensel deneyimin nasıl sınırlandırıldığı ve öznenin kendisini dil içinde nasıl konumlandırabildiğiyle ilgilidir.
