Salman Akhtar’ın belirttiği üzere, göçmenin yeni çevresiyle bütünleşebilmesi için bireyselliğinin bir kısmından, en azından geçici olarak vazgeçmesi gerekir. Kültürel fark ne kadar belirginse, bu vazgeçişin kapsamı da o ölçüde genişler. Göç deneyimi, yalnızca fiziksel bir yer değiştirme değil; suçluluk, utanç, kayıp ve süreklilik arayışı gibi karmaşık duygulanımları içeren çok katmanlı bir süreçtir. “Ülkemde kalsaydım nasıl bir hayatım olurdu?” sorusu, bu deneyimin temel eksenlerinden birini oluşturur.
Agota Kristof’un Okumaz Yazmaz adlı eseri, psikanalitik açıdan kopuş, dil kaybı, benliğin yeniden örgütlenmesi ve travmatik tekrar temaları etrafında okunabilir. Kristof’un yaşam öyküsü, savaşın gölgesinde geçen bir çocukluk, erken yaşta yaşanan kayıplar ve göçle birlikte derinleşen bir yabancılaşma deneyimiyle şekillenir. Yazı, bu süreçte yalnızca bir ifade aracı değil; aynı zamanda acıyı taşımanın ve dönüştürmenin bir yolu hâline gelir.
Göç, psikanalitik açıdan özne için travmatik bir kesinti yaratır. Lacan’ın simgesel düzen kavramı çerçevesinde, ana dil öznenin dünyayı anlamlandırdığı temel yapıyı oluşturur. Göçle birlikte bu yapı parçalanır ve özne, kendisini yeni bir dilsel ve kültürel düzen içinde yeniden kurmak zorunda kalır. Freud’un yitim kavramı açısından bakıldığında ise göç; mekânın, dilin ve geçmişin kaybını içerir. Bu kaybın yasını tutmak güçtür, çünkü yitirilen nesne geri döndürülemez. Kristof’un metninde tekrar eden yalnızlık ve kaçış temaları, bu kesintinin yarattığı süreğen kaygıyı yansıtır.
Kristof’un deneyiminde en belirgin kayıp dildir. Kendi dilinde okur-yazar olan bir öznenin, yeni dilde “okumaz yazmaz” konumuna düşmesi, psikanalitik açıdan derin bir kırılmaya işaret eder. Lacan’a göre dil, öznenin kurucu unsurudur; dilin kaybı, özneleşme sürecinde bir kopuş yaratır. Freud’un narsisizm kavramı açısından bu durum, benliğin bütünlüğünü zedeleyen bir yaralanma olarak değerlendirilebilir. Dilin yitimi aynı zamanda öznenin dünyaya etki etme kapasitesinin sınırlanması, yani bir tür kastrasyon deneyimi anlamına gelir.
Bu kayıp, köklenememe duygusuyla birlikte ilerler. Kristof’un anlatısında belirgin olan yurtsuzluk hâli, Freud’un “tekinsiz” (unheimlich) kavramıyla ilişkilendirilebilir. Yeni ülke yabancı ve tehditkâr; eski ülke ise artık geri dönülemez olduğu için tanıdık ama ulaşılmazdır. Bu durum, öznenin sürekli bir “arada kalma” hâlinde yaşamasına neden olur. Lacancı anlamda simgesel yerleşme tamamlanamaz; özne ne bütünüyle burada ne de oradadır.
Bu noktada yazı, Kristof için yeni bir kök işlevi görür. Yazmak, kaybedilen simgesel düzenin yerine yeni bir yapı kurma girişimidir. Aynı zamanda travmatik deneyimin parçalanmışlığını örgütler ve anlamlandırır. Fransızca yazmak, bir yandan kaybın kabulü, diğer yandan bu kaybın üzerine yeni bir öznel yapı inşa etme çabasıdır. Yazı, hem yas tutma sürecinin bir parçası hem de yeniden doğuşun imkânıdır.
Kristof’un deneyiminde “yerleşmek”, fiziksel bir mekâna ait olmaktan çok, dil içinde bir yer edinebilmekle ilgilidir. Psikanalitik açıdan yerleşme, öznenin simgesel düzen içinde tutarlı bir konum kazanması anlamına gelir. Ancak Kristof için bu süreç hiçbir zaman tamamlanmaz; yerleşme arzusu sürer, fakat tam anlamıyla gerçekleşmez.
Göçmenlik deneyiminin merkezinde dil yer alır. Dil, öznenin arzularını ifade etme, benliğini sürdürme ve Öteki ile ilişki kurma kapasitesinin temelidir. Göçle birlikte bu yapı sarsılır ve özne, yeni dilin kuralları içinde kendisini yeniden kurmak zorunda kalır. Bu süreç, çoğu zaman narsistik kırılmalar, yetersizlik duyguları ve benlikte bölünmeler yaratır.
Ana dilin kaybı, Freud’un birincil narsisizm kavramı çerçevesinde değerlendirildiğinde, öznenin kendilik değerinde ciddi bir sarsıntıya yol açar. Yeni dilde yaşanan acemilik, özneyi yeniden “çocuk” konumuna iter. Bu durum, benliğin sürekliliğinde gedikler oluşturur.
Didier Anzieu’nün “benlik derisi” kavramı, dili özneyi saran koruyucu bir yapı olarak ele alır. Göç, bu yapının yırtılması gibidir; yeni dil ise başlangıçta bu koruyucu işlevi yerine getiremez. Julia Kristeva’nın yaklaşımı ise göçü köklü bir yabancılaşma deneyimi olarak tanımlar. Göçmen özne, bir yandan ana dilin kaybına yas tutarken, diğer yandan yeni dil içinde yeniden doğmaya çalışır. Bu iki süreç çoğu zaman çatışmalı bir biçimde ilerler.
Dil kaybının klinik yansımalarından biri “sessizlik”tir. Birçok göçmen, yeni dilde kendisini ifade edemediği dönemlerde geri çekilir. Bu sessizlik, hem bir savunma mekanizması hem de bir yas tutma biçimi olarak işlev görür. Kristof’un yazamama ve konuşamama deneyimleri, bu sürecin tipik örnekleridir.
Göçmen özne sıklıkla iki dil arasında bölünmüş bir yapı geliştirir. Ana dil, duyguların ve hafızanın taşıyıcısı olarak içeride varlığını sürdürürken; yeni dil, dış dünyayla kurulan ilişkinin aracı hâline gelir. Bu durum, benliğin çift katmanlı ve çoğu zaman çatışmalı bir örgütlenmesine yol açar.
Bu bağlamda yazı, iyileştirici bir alan açar. Yazmak, travmayı simgeselleştirme, kaybı ifade etme ve benliği yeniden bütünleştirme imkânı sunar. Kristof’un yazıyı bir “ikinci kök” olarak kurması, bu sürecin en güçlü örneklerinden biridir.
Psikanalitik açıdan yerleşmek, bir coğrafyaya değil, dile yerleşmektir. Öznenin yeni dilde kendisini ifade edebilmesi, arzularını adlandırabilmesi ve Öteki ile ilişki kurabilmesi, yerleşmenin temel göstergeleridir. Ancak Kristof’un deneyimi, bu yerleşmenin hiçbir zaman tamamlanmadığını; aksine sürekli ertelenen bir süreç olarak varlığını sürdürdüğünü gösterir.
Sonuç olarak Okumaz Yazmaz, göçün öznenin diline, benliğine ve narsistik bütünlüğüne açtığı yarayı görünür kılar. Köklenme, yalnızca fiziksel bir aidiyet değil; simgesel düzen içinde yer bulabilme kapasitesidir. Yerleşmek ise Kristof’un deneyiminde tamamlanamayan, ancak yazı aracılığıyla sürekli yeniden kurulan bir süreçtir. Yazı, bu bağlamda hem kaybın izi hem de onun dönüştürülme imkânı olarak ortaya çıkar.
